Bước tiếp (8): Nghiện – một bệnh thánh thiêng!

VRNs (25.03.2015) – Sài Gòn – Tôi phải thú nhận rằng tôi là một con nghiện. Nói rõ ra, tôi dường như nghiện ni-cô-tin đến mức không hy vọng cưú vãn. Tôi viết và thuyết trình rất nhiều về ý thức kỷ luật bản thân; tuy nhiên chính tôi không có đủ ý thức ấy để từ bỏ thuốc lá.

Tôi nhìn nhận như thế. Bây giờ tôi xin chỉ ra rằng việc lạm dụng ma túy và rượu là những vấn đề đa diện, đa chiều kích. Ở đây tôi chỉ xem xét những phương diện tâm lý và tâm linh của tình trạng nghiện, nhưng tôi cũng ý thức rằng nó còn có những gốc rễ thâm sâu về sinh học và xã hội học nữa. Nghiện rượu là một tình trạng rối loạn có tính di truyền. Hiện nay chúng ta đã biết điều đó. Nhưng điều đó không có nghĩa rằng vì bạn có một gien nghiện rượu nên bạn tất nhiên sẽ trở thành một con sâu nghiện, hay là rằng một khi bạn đã trở thành một con sâu nghiện thì bạn phải tiếp tục nốc rượu li bì. Điều nói trên chỉ có nghĩa rằng có những gốc rễ sinh học liên can đến sự rối loạn này.

150314009

Cũng vậy, dù chưa được nghiên cứu tường tận, tôi vẫn cho rằng có những dấu hiệu sinh học rõ ràng liên can đến loại ma túy mà người ta ưa chuộng, và trở thành nghiện. Chẳng hạn, dù không hẳn là nghiện, tôi đôi khi dính bén đến rượu và những loại ma túy có tính an thần khác, tất cả chúng đều được gọi là các tác nhân xoa dịu hệ thần kinh trung ương. Nói cách khác, tôi thích những chất có tác dụng xoa dịu, giảm đau; tôi không chuộng những loại thuốc gây hưng phấn. Nhưng tôi biết có những người có thể giết người để có thuốc hưng phấn, và không quan tâm chút nào đến những loại thuốc xoa dịu. Cũng có những dấu chỉ xã hội học liên can đến tình trạng nghiện. Việc lạm dụng ma túy sẽ nghiêm trọng nhất ở những nơi mà không có gì để hy vọng về xã hội, những nơi mà người ta không còn cách nào tốt hơn để cảm thấy thoải mái ngoại trừ ‘phi’ một điếu và ‘lên mây’!

Một cách để khảo sát tình trạng nghiện là nhìn nó như những dạng sùng bái ngẫu tượng. Đối với người nghiện rượu, chai rượu trở thành một ngẫu tượng. Sự sùng bái ngẫu tượng xảy ra trong nhiều hình thức, một số hình thức này rất quen thuộc đối với chúng ta. Nghĩa là, có những chứng nghiện không liên quan gì đến ma túy, chẳng hạn nghiện cờ bạc hay nghiện khoái cảm tình dục. Tiền bạc cũng là một ngẫu tượng. Và ngẫu tượng cũng có thể xảy ra trong nhiều hình thức khác nữa mà chúng ta ít nhận ra. Chẳng hạn, gia đình cũng có thể là ngẫu tượng. Bất cứ khi nào việc nói hay làm điều chi đó để giữ cho gia đình (phụ hệ hay mẫu hệ) được hạnh phúc lại quan trọng hơn việc nói hay làm điều Thiên Chúa muốn chúng ta nói hay làm, thì bấy giờ chúng ta đã làm mồi cho ngẫu tượng gia đình! Sự đoàn tụ gia đình đã trở thành một ngẫu tượng, và thường là một ngẫu tượng có sức gây áp lực nhất.

Vì thế, để nhìn mọi sự đúng trong viễn tượng của nó, cần phải nhớ rằng có vô số loại ngẫu tượng hay chứng nghiện – nhiều loại trong đó có thể nguy hiểm hơn tình trạng nghiện ma túy rất nhiều. Nghiện quyền lực, nghiện sự yên ổn, … chẳng hạn. Xét một số phương diện, tình trạng nghiện ma túy hay nghiện rượu có thể thuộc vào số những chứng nghiện ít tai hại nhất – trong tham chiếu đến cái giá toàn diện của chúng đặt ra cho xã hội.

Từ cái nhìn khái lược như vậy, bây giờ chúng ta hãy giới hạn sự khảo sát của mình trong lãnh vực nghiện ma túy mà thôi. Tôi nghĩ rằng những người trở thành nô lệ cho rượu và các thứ ma túy khác là những người muốn, tha thiết muốn, trở về Vườn Ê-đen. Họ muốn đạt tới thiên đàng, đạt tới trời, về đến nhà … hơn so với đa số người khác. Họ cố lấy lại cảm giác nên một với phần còn lại của thiên nhiên, một cảm giác chất ngất sung sướng mà chúng ta vẫn có hồi còn ở trong Vườn Ê-đen (cf. chương 1 Sáng Thế). Chẳng thế mà Mark, con trai của Kurt Vonnegut, khi viết về sự suy nhược tâm thần và sự lạm dụng ma túy của chính mình, đã đặt tựa đề cho quyển sách là Chuyến Tàu Tốc Hành Về Ê-đen(The Eden Express). Nhưng dĩ nhiên, người ta không thể quay trở lại Ê-đen. Người ta chỉ có thể đi tới, tiến về phía trước xuyên qua sa mạc đầy gian truân. Con đường duy nhất để về nhà là con đường đau khổ. Nhưng những người nghiện, những người có lòng khao khát mãnh liệt muốn về nhà, đang đi con đường sai lạc – họ đang quay lui thay vì tiến tới.

Có hai cách để nhìn nỗi khao khát cháy bỏng muốn về nhà này. Một là nhìn nó như một loại hiện tượng thoái hóa, một lòng khao khát không chỉ trở về nhà mà còn muốn bò trở lui vào bụng mẹ. Cách thứ hai là nhìn nó như một loại hiện tượng có tiềm năng tiến bộ: trong nỗi khao khát về nhà này, những người nghiện là những người có tiếng gọi mãnh liệt hơn phần đông chúng ta để hướng về tinh thần, về Thiên Chúa – chỉ có điều là họ làm lộn xộn các phương hướng của cuộc hành trình.

JUNG VÀ HIỆP HỘI AA (16)

Ít người biết rằng Carl Jung – người góp phần lớn hơn bất cứ ai khác trong cố gắng kết duyên giữa tâm lý và tâm linh – quả thực đã đóng một vai trò gián tiếp trong việc sáng lập ra Hiệp Hội AA. Jung có một bệnh nhân vào thập niên 1920, một người đàn ông nghiện rượu, sau một năm theo đuổi sự trị liệu tâm lý, vẫn không thấy có dấu hiệu tiến bộ nào. Cuối cùng, Jung xoa tay và nói: “Này, anh đang phung phí tiền để chi trả cho tôi. Tôi không biết cách nào để giúp anh. Tôi không thể giúp anh được.” Và người đàn ông nói: “Nghĩa là không còn có hy vọng gì cho tôi à? Bác sĩ không còn một đề nghị nào sao?” Jung đáp: “Điều duy nhất tôi có thể đề nghị là bạn nên có một cuộc hoán cải về tôn giáo. Tôi đã nghe nói về một vài người trải qua sự hoán cải ấy và đã ngừng việc uống rượu. Và tôi rất chú ý đến sự kiện đó.”

Người đàn ông ấy ghi nhận những lời nói của Jung, và bắt đầu tìm kiếm một cuộc hoán cải về tôn giáo. Hãy tìm thì sẽ gặp? Vâng, anh ta đã gặp. Sau đó khoảng sáu năm, anh ta trải qua một cuộc hoán cải và ngừng luôn việc uống rượu.

Ít lâu sau khi sự việc ấy xảy ra, anh ta tình cờ gặp lại một tay bạn nhậu cũ, tên là Ebby. Và Ebby nói: “Chà, làm một ly đi chứ!” Nhưng anh đáp: “Không, mình không còn uống rượu nữa.” Ebby ngạc nhiên: “Cậu muốn nói gì vậy? Cậu bỏ rượu rồi à? Cậu là một con sâu rượu, y như mình vậy mà?” Thế là anh chàng thân chủ của Jung kể cho bạn mình nghe về lời khuyên của vị bác sĩ ấy, và rằng nhờ đó anh ta đã chừa được tật nghiện rượu.

Ebby nghĩ đó là một ý kiến hay. Thế là đến lượt anh ta đi tìm một sự hoán cải về tôn giáo. Anh ta đã mất hai năm. Và cuối cùng thì Ebby bỏ được rượu.

Sau đó, một tối nọ, Ebby ghé thăm một người bạn cũ khác tên là Bill W. Anh chàng Bill W. này cũng rủ Ebby làm một ‘chầu’, và cũng bị Ebby từ chối. Đến lượt Bill W. sửng sốt, vì anh ta biết rằng Ebby vốn là một tay nghiện rượu không kém anh ta. Thế là Ebby thuật lại sự việc mình gặp thân chủ của Jung như thế nào, mình bắt chước tìm kiếm một cuộc hoán cải tôn giáo ra sao và kết quả gì đã xảy ra liên quan đến chứng nghiện rượu của mình.

Bill W. nghĩ đó là một ý kiến hay. Vì thế cả anh ta nữa, cũng khởi sự tìm kiếm một cuộc hoán cải tôn giáo. Anh mất có vài tuần, và không lâu sau đó anh đã bắt đầu buổi họp mặt AA đầu tiên tại Akron, Ohio.

Khoảng hai mươi năm sau, khi AA đã thật sự thành hình là một tổ chức được mọi người biết đến, Bill W. đã viết cho Jung và kể cho vị bác sĩ này về vai trò mà vị bác sĩ ấy đã đóng một cách vô tình trong việc thành lập AA. Jung hồi âm cho Bill W. bằng một lá thư hết sức ấn tượng. Ông nói rằng ông vô cùng sung sướng vì Bill W. đã viết cho ông, ông vui mừng biết rằng thân chủ của mình trước kia đã thành công, ông mừng nhận ra vai trò mà ông đã đóng một cách tình cờ kia. Nhưng ông nói ông đặc biệt mừng vì – trong khi không có nhiều người sẵn sàng nghe ông trao đổi về những chuyện như thế – thì điều đã xảy ra cho ông là té ra không phải tình cờ việc xưa nay chúng ta vẫn gọi các thứ rượu là ‘tinh thần’* (Anh ngữ: spirits) – và hầu như những người nghiện rượu là những người khao khát cháy bỏng về tinh thần hơn những người khác, và rằng có lẽ chứng nghiện rượu là một rối loạn tâm linh, hay có thể nói, một tình trạng tâm linh!

Như vậy, có hai cách để nhìn nỗi ‘khao khát về nhà’ nơi những người nghiện, và cả hai cách đều đúng. Sẽ sai lầm nếu hoàn toàn gạt bỏ khía cạnh thoái hóa của chứng nghiện; tuy nhiên, khi làm việc với người ta, tôi đã nhận ra rằng kết quả ngoạn mục nhất thường xảy đến khi nhấn mạnh đến các phương diện tích cực. Vì thế, đối với những người nghiện, kết quả ngoạn mục nhất đến từ việc nhấn mạnh không phải những khía cạnh thoái hóa của chứng rối loạn đó mà đúng hơn là từ việc nhấn mạnh đến khía cạnh tích cực – tức nỗi khát khao tinh thần, nỗi khát khao Thiên Chúa.

MỘT CHƯƠNG TRÌNH HOÁN CẢI

Cách đây khoảng ba chục năm, khi tôi đang theo học ngành tâm thần, các bác sĩ tâm thần đã biết rằng khi làm việc với các con nghiện, Hiệp Hội AA có một thành tích tốt hơn nhiều so với giới bác sĩ tâm thần chúng tôi. Nhưng chúng tôi đã xem thường AA, coi nó như không phải gì hơn là một dạng bù trừ cho những quán rượu mà các ‘con sâu’ hay lui tới. Chúng tôi tin rằng những người nghiện rượu có cái mà chúng tôi gọi là “những rối loạn nhân cách về miệng”, và rằng thay vì mở miệng để nốc rượu, họ tụ tập lại tại cuộc gặp gỡ AA và khua miệng tán phét, uống nhiều cà phê và hút nhiều thuốc lá – và bằng cách đó, họ thỏa mãn những “nhu cầu về miệng” của họ. Giới bác sĩ tâm thần chúng tôi cao ngạo cho rằng đó là lý do mà AA có tác dụng.

Tôi rất xấu hổ để cho bạn biết rằng đa số các bác sĩ tâm thần – gồm cả những người hiện nay đang được đào tạo – vẫn tiếp tục tin rằng lý do AA tỏ ra hiệu quả là ở chỗ vì nó là một ‘dạng nghiện bù trừ ‘. Tôi không có ý khẳng quyết rằng không hề có yếu tố nào về chuyện bù trừ. Nhưng ‘dạng nghiện bù trừ’ có lẽ chỉ là một yếu tố vô cùng nhỏ trong toàn bộ lý do. AA có hiệu quả rất tốt. Và lý do thực giải thích tính hiệu quả đó là ở chỗ nó có ‘một chương trình’. Và có ít nhất ba lý do giải thích vì sao chương trình ấy có tác dụng.

Lý do thứ nhất: Chương trình 12 bước của AA là chương trình duy nhất đang tồn tại để hướng đến sự hoán cải về tôn giáo, mặc dù các hội viên AA gọi đó là sự hoán cải ‘tâm linh’, bởi vì họ không muốn hàm ý một cách nào đó rằng AA là một tôn giáo có cơ cấu. Vì sự thật AA không hề là một tôn giáo. Tuy nhiên, cốt lõi của chương trình 12 bước ấy là ý niệm về quyền lực cao hơn, và chương trình này thực tế dạy cho người ta biết tại sao họ phải tiến về phía trước xuyên qua sa mạc – nghĩa là, tiến về với Thiên Chúa, “như chúng ta hiểu về Ngài”.

Vì đó là chương trình duy nhất cho việc hoán cải, nên AA có thể được xem như ‘giáo hội’ thành công nhất tại đất nước này hiện nay. Bất cứ giáo phái nào khác cũng sẽ ghen tị với sự phát triển có tính hiện tượng phi thường của nó. Các thành viên AA khôn ngoan một cách không ngờ. Họ khôn đến nỗi họ thậm chí không bận tâm đến tiền bạc, nhà cửa. Thật vậy, họ dùng chính những ngôi nhà thờ có sẵn cho các cuộc gặp gỡ của họ. Đây là một trong những vai trò tích cực mà Giáo Hội cơ chế đảm nhận ngày nay: làm nơi tổ chức các cuộc họp của AA!

Cách đây khoảng một năm, tôi có dịp nói chuyện trong một nhà thờ nho nhỏ tại một thị trấn của Connecticut. Trong những phút giải lao, tôi nhìn vào bảng thông báo và nhận ra rằng nhà thờ đó tổ chức khoảng 14 buổi gặp AA mỗi tuần, ngoài ra còn có 4 cuộc gặp gỡ của nhóm Những Người Nghiện Rượu Vô Danh và 2 buổi gặp của nhóm Những Người Ăn Thái Quá nữa.

Như vậy, trong khi những người AA sử dụng các nhà thờ cho các cuộc gặp gỡ của họ, thì đồng thời họ vẫn không tháp nhập vào tôn giáo cơ cấu. Họ cũng sẽ giảm nhẹ ngay cả khía cạnh ‘tâm linh’ của chương trình để thu hút những thành viên mới vốn dị ứng với khía cạnh ấy. Người ta không muốn được cải hóa nhiều lắm. Người ta đề kháng sự cải hóa. Vì thế, AA là chương trình rất dai dẳng.

Câu chuyện sau đây sẽ cho bạn một ý niệm về mức độ dai dẳng của AA. Một tay nghiện rượu đến gặp tôi cách đây quãng hơn 10 năm, vì “AA không có tác dụng”. Anh ta có ý nói rằng trong sáu tháng qua anh đã tham dự những buổi gặp gỡ do AA tổ chức cách đêm một lần, và vào những đêm còn lại, anh vẫn … tiếp tục uống rượu li bì. Anh nói anh không biết tại sao AA không có tác dụng, bởi vì anh đã nắm hiểu rất rõ 12 bước của chương trình này.

Khi anh kể với tôi điều đó, tôi nói với sự ngạc nhiên: “Này bạn, trong mức độ mà tôi hiểu về 12 bước đó, thì đó là một sự khôn ngoan tâm linh rất thâm sâu, thường người ta phải mất ba năm để thậm chí chỉ bắt đầu hiểu các bước ấy.”

Lúc ấy anh ta nhận ra rằng có lẽ tôi đang muốn anh hiểu ra điều gì đó – vì rõ ràng anh chưa hiểu gì về cái gọi là sức mạnh cao hơn. Nhưng anh ta vẫn khẳng quyết rằng anh hiểu ít nhất là bước đầu tiên của 12 bước ấy.

“Anh hiểu thế nào về bước đầu tiên?” – Tôi hỏi.

“Bước đầu tiên là nhìn nhận rằng tôi bất lực đối với rượu.” Anh trả lời.

“Anh nói vậy nghĩa là gì?” – Tôi ‘kích’ cho anh nói tiếp.

“Nghĩa là tôi bị một khiếm khuyết sinh hóa trong não, bất cứ khi nào tôi uống một ly, rượu sẽ ngấm vào và tôi mất hết sức mạnh ý chí. Vì thế tôi không được phép uống ly đầu tiên.”

“Vậy sao anh vẫn cứ uống?”

Anh ta im lặng, có vẻ rất lúng túng. Tôi nói: “Anh biết đó, có lẽ bước đầu tiên không chỉ có nghĩa rằng anh bất lực đối với rượu sau khi đã uống ly đầu tiên, nhưng còn có nghĩa rằng anh bất lực đối với rượu ngay cả trước khi uống ly đầu tiên nữa kia!”

Anh lắc đầu, giãy nảy: “Không. Không phải vậy. Chính tôi quyết định có nên uống ly đầu tiên hay không.”

“Đó là anh nói thế. Còn thực tế thì không đơn giản, phải không?”

Anh ta vẫn quyết liệt: “Không, chính tôi quyết định tất cả.”

Bấy giờ, tôi vỗ vai anh: “Tốt, anh hãy cứ vậy mà thực hiện.”

Thì ra, anh chàng nói trên đã chưa trải qua sự đầu hàng cần thiết của bước đầu tiên trong 12 bước. Anh ta càng chưa đầu hàng đối với 11 bước còn lại!

MỘT CHƯƠNG TRÌNH CHO LÃNH VỰC TÂM LÝ

Lý do thứ hai giải thích hiệu quả ngoạn mục của AA là rằng đó là một chương trình thuộc lãnh vực tâm lý. Nó không chỉ dạy cho người ta biết vì sao phải tiến lên phía trước xuyên qua sa mạc để đến với Thiên Chúa, mà nó còn dạy nhiều cách thế để làm công việc tiến về phía trước ấy. Nó dạy bằng hai cách chủ yếu.

Một là qua việc sử dụng các câu châm ngôn và ngạn ngữ. Tôi đã từng nhắc đến một số câu như thế: “Hãy làm như thật!”, và “Tôi không ổn, anh không ổn, nhưng như thế là ổn!” Còn có rất nhiều câu khác nữa – tất cả đều là những ‘viên ngọc quí’: “Người duy nhất bạn có thể thay đổi là chính bạn”, hoặc “Đắc nhất nhật, quá nhất nhật”.

Tôi sẽ kể cho bạn một câu chuyện riêng về lý do tại sao tôi rất xác tín tầm quan trọng của những câu ngạn ngữ ấy. Tôi có một ông nội rất tuyệt vời. Ông cụ không phải là một người đàn ông giỏi giang đặc biệt. Và lời nói của ông cụ thường chỉ kết dệt bằng những câu nói rập khuôn sẵn. Ông nói với tôi: “Đừng qua cầu khi cháu chưa đi tới cầu!”, hoặc “Đừng đặt tất cả số trứng của cháu vào chỉ một chiếc giỏ!” Không phải tất cả đều là những câu răn bảo. Một số câu nói của ông rất có tính an ủi, chẳng hạn: “Làm một con cá lớn trong ao nhỏ hơn là làm một con cá nhỏ trong ao lớn”, hay “Cố xác làm việc và không chơi đùa, Jack hóa thành thằng ngố”.

Tuy nhiên, ông nội tôi có ‘tật’ lặp đi lặp lại nhiều lần điều ông đã nói. Nếu tôi nghe ông nói “Không phải cái gì óng ánh cũng là vàng”, thì hầu chắc câu đó ông đã nói với tôi cả ngàn lần rồi! Ông nội rất yêu tôi, và kể từ khi tôi lên tám hay chín tuổi cho đến năm tôi mười ba tuổi, tháng nào tôi cũng đi ngang qua Manhattan Island để trải qua một kỳ nghỉ cuối tuần với ông bà nội. Mọi sự diễn ra trong dịp cuối tuần ấy trước sau vẫn vậy: Tôi đến đó vào sáng thứ bảy, kịp giờ ăn trưa với ông bà nội. Rồi, sau cơm trưa, (hồi ấy chưa có TV), ông nội tôi đưa tôi tới một rạp chiếu bóng và cùng xem chiếu bóng với tôi. Rồi ông đưa tôi về nhà ăn tối. Sau cơm tối, ông lại đưa tôi tới một rạp chiếu bóng thứ hai. Vào các sáng Chúa Nhật, các rạp chiếu bóng đóng cửa. Nhưng chiều Chúa Nhật, ông lại đưa tôi đến rạp chiếu bóng thứ ba, trước khi gửi tôi về lại nhà. Và đó là tình yêu!

Chính trong những khi sóng bước bên ông nội, từ nhà đến rạp hát và từ rạp hát về nhà, mà tôi đã có thể không chỉ nghe nhưng còn tiêu hóa và thấm nhuần các câu ngạn ngữ của ông. Những lẽ khôn ngoan hàm súc trong các câu ngạn ngữ ấy đã hữu ích cho cả đời tôi. Như chính ông nội tôi đã nói: “Một muỗng đường giúp uống trôi chén thuốc đắng!”

Nhiều năm sau, khi tôi đang hành nghề bác sĩ tâm thần, một cậu bé 15 tuổi đến gặp tôi, nhà trường của cậu yêu cầu tôi giúp đỡ về chuyện thành tích học tập của cậu bé quá tệ. Khi tôi nói chuyện với cậu, tôi cũng có ấn tượng ngay rằng đây là một cậu bé hơi đần độn. Có lẽ đó là lý do chính khiến cậu bé bị điểm kém ở trường. Các bác sĩ tâm thần có một cách trắc nghiệm trí thông minh – như là một phần của cái gọi là ‘khảo sát tình trạng tâm thần’ (mental status exam). Phương pháp trắc nghiệm đó là yêu cầu người ta diễn dịch các câu ngạn ngữ. Vì thế, tôi hỏi cậu bé: “Tại sao người ta nói ‘Ở trong nhà bằng kính thì đừng ném đá’?”

Cậu bé lập tức trả lời: “Dạ, ở trong nhà bằng kính mà ném đá thì nhà sẽ bị vỡ”.

“Nhưng phần đông người ta không thực sự sống trong những nhà bằng kính. Vậy cháu áp dụng lời nói ấy như thế nào vào mối tương quan giữa con người với nhau?”

“Dạ, cháu không biết ạ!”

Tôi thử lần nữa: “Tại sao người ta nói ‘Đừng tiếc xót chỗ sữa tràn’?”

Cậu bé đáp: “Nếu cháu làm vung đổ vài giọt sữa, cháu sẽ gọi con mèo đến liếm đi.”

Câu trả lời ấy cho thấy phần nào khả năng tưởng tượng, nhưng đã không giải thích gì về nội dung mà người ta gửi gắm trong câu nói kia. Cuối cùng, vì trí thông minh là một vấn đề quan trọng, tôi đã giới thiệu cậu bé đến một nhà tâm lý để được kiểm tra chính xác hơn. Nhà tâm lý ấy là một phụ nữ đứng tuổi, rất nổi tiếng trong lãnh vực trắc nghiệm. Tôi rất đỗi ngạc nhiên khi nhận bản kết quả trắc nghiệm của cậu bé. Chỉ số IQ của cậu bé là 105! Đó là một chỉ số không lớn lắm, và thấp đối với nhà trường mà cậu bé đang theo học – có lẽ giải thích được tại sao cậu bị điểm kém. Nhưng đây cũng là một chỉ số trên trung bình. Tôi vẫn đoán chừng chỉ số IQ của cậu ở mức khoảng 85 thôi. Và vì có sự khác biệt như vậy, tôi đã gọi cho nữ chuyên gia kia và nói rằng tôi không thể tin chỉ số IQ của cậu bé là 105; tôi nói chắc chắn chỉ số thực phải thấp hơn nhiều – vì cậu bé quá kém trong việc hiểu các câu ngạn ngữ. Nữ chuyên gia ấy trả lời: “Ồ, điều đó chẳng có gì lạ đối với chúng tôi. Ngày nay chẵng còn cô cậu nào ở lứa tuổi ấy hiểu biết ất giáp gì về các câu ngạn ngữ truyền thống nữa.”

Tôi thường nghĩ rằng sẽ rất ích lợi nếu chúng ta có thể triển khai một chương trình giáo dục sức khỏe tâm thần nào đó trong các trường học của chúng ta. Nhưng tôi biết nhiều người sẽ phản đối một chương trình như thế. Có một phong trào chống lại việc săn sóc sức khỏe tâm thần tại đất nước này, phong trào ấy được tham gia bởi những người sợ hãi những ảnh hưởng của tinh thần nhân bản thế tục và của các phong trào tâm lý trong cuộc sống chúng ta. Họ sợ rằng có người sẽ nghĩ là tốt việc trẻ em chất vấn lại cha mẹ chúng; họ cho rằng cách nghĩ như vậy là do quỉ xúi quẩy! Nhưng chắc hẳn họ không thể phản đối một chương trình dạy các câu ngạn ngữ trong các trường học chúng ta, phải không? Tôi hy vọng một ai đó sẽ bắt đầu một chương trình như thế. Và tôi hy vọng điều đó sẽ sớm được thực hiện. Vì, như ông nội tôi nói: “Khâu kịp thời một mũi, tránh khỏi phải khâu chín mũi”.

TÂM LÝ TRỊ LIỆU PHỔ THÔNG

AA sử dụng các câu ngạn ngữ một cách rất công hiệu. Song hiệp hội này cũng có một cơ chế khác nữa, đó là một hệ thống bảo trợ. Khi bạn tham gia AA hay chương trình 12 bước nào khác, sau một thời gian bạn sẽ có thể chọn một người bảo trợ; người ấy sẽ thực sự là một nhà trị liệu tâm lý phổ thông của bạn.

Nếu bạn cảm thấy cần sự trị liệu tâm lý, nhưng bạn không đủ khả năng tài chánh, thì bạn có một cách để làm, đó là giả vờ đóng vai một tay nghiện rượu, đến với AA, và nhận một nhà bảo trợ. Thực tế có một số người đã làm như vậy. Tôi không ủng hộ chuyện mánh lới, vì vậy đó không phải là điều mà tôi thực sự muốn đề xuất với bạn. Thay vào đó, tôi đề nghị rằng bạn giả vờ mình có một người thân nghiện rượu, và bạn tới với AA để nhận một người bảo trợ. Kỳ thực, chuyện này thì bạn không phải giả vờ. Vì hầu chắc trong gia đình bạn, có một người thân nào đó đang mắc chứng nghiện.

Dĩ nhiên, không phải mọi người bảo trợ trong các chương trình 12 bước đều có khả năng chuyên môn như những nhà tâm lý trị liệu chuyên nghiệp. Về nhiều phương diện, họ không giỏi bằng. Đã từng có nhiều thân chủ đến gặp tôi sau nhiều năm tham gia chương trình AA; các thân chủ này cảm thấy rằng có lẽ tôi – trong tư cách là một bác sĩ tâm thần – có một cái gì đó có thể bổ sung vào cho họ, và cái đó họ không thể nhận được từ những người bảo trợ của họ. Trong tiến trình cố gắng trao cho họ yếu tố bổ sung kia, tôi học hỏi được rất nhiều từ họ.

Trong các chương trình 12 bước, việc ‘vượt qua’ người bảo trợ của bạn là chuyện hết sức bình thường. Và, trong phương diện này, hệ thống bảo trợ tiến bộ hơn lề lối trị liệu tâm lý theo truyền thống. Sẽ là chuyện bình thường nếu bạn đi tới gặp người bảo trợ của bạn và nói: “Này, tôi hết sức biết ơn về những gì ông đã làm để giúp tôi trong ba năm qua, nhưng tôi nghĩ đã đến lúc tôi nên tìm một vị bảo trợ khác sâu sắc và phóng khoáng hơn.” Và bạn sẽ nghe vị bảo trợ của mình đáp: “Tôi hoàn toàn đồng ý với anh. Tôi vui mừng vì tôi đã giúp được anh cho đến nay, và anh đã tiến đến mức như hiện nay.” Không có nhiều bác sĩ tâm thần có thái độ phóng khoáng và thoải mái đến như vậy khi có một thân chủ ‘vượt qua’ mình.

MỘT CHƯƠNG TRÌNH CỘNG ĐỒNG

Như vậy, AA có tác dụng bởi vì nó là một chương trình cải hóa tâm linh, dạy cho người ta biết tại sao họ phải tiến lên trong sa mạc – nghĩa là, tiến về phía Thiên Chúa. Nó cũng có tác dụng bởi vì nó là một chương trình tâm lý, dạy cho người ta rất nhiều về cách thế để tiến về phía trước qua sa mạc. Nó làm công việc đó qua các câu châm ngôn, ngạn ngữ và qua các người bảo trợ. Còn một lý do thứ ba nữa: AA có tác dụng bởi vì nó dạy người ta rằng họ không phải một mình tiến lên phía trước qua sa mạc. AA là một chương trình hành động có tính cộng đồng!

Trong vài năm nay, từ khi tôi không còn hành nghề bác sĩ tâm thần, tôi làm việc với những người khác trong công cuộc triển khai tổ chứcFoundation for Community Encouragement (Tổ Chức Vận Động Cộng Đồng). Quyển sách The Different Drum của tôi là nằm trong nỗ lực đó. Trong quyển sách, tôi vạch ra rằng tính cộng đồng chỉ phát triển một cách tự nhiên trong các tình huống đối mặt với các cơn khủng hoảng. Những người xa lạ cùng ngồi trong phòng đợi của một Phòng Cấp Cứu Đặc Biệt sẽ nhanh chóng chia sẻ với nhau những nỗi lo sợ của mình, bởi vì những người thân của họ đang nằm trong phòng săn sóc đặc biệt kia, đang trải qua những phút giây hệ trọng nhất. Hay chỉ vài giờ sau khi xảy ra một trận động đất, như hồi 1985 ở Mexico City, hơn 4000 người bị chết … thì những thanh niên quí tộc giàu có vốn thường nặng tinh thần cá nhân, ích kỷ cũng làm việc sát cánh suốt ngày suốt đêm với những người lao động nghèo trong nỗ lực cứu trợ khẩn cấp.

Vấn đề duy nhất là vừa khi cơn khủng hoảng qua đi thì tinh thần cộng đồng cũng … chẳng còn. Kết quả là: có hàng triệu người than khóc vì những cơn khủng hoảng của họ không còn nữa. Tôi có thể đảm bảo rằng tối thứ bảy này, nếu không phải tối thứ năm này, hàng chục ngàn ông già ở VFW và các câu lạc bộ cựu quân nhân Mỹ sẽ uống say túy lúy với nhau, tiếc nuối những ngày Chiến Tranh Thế Giới Lần Thứ II. Họ nhớ những ngày ấy với tình cảm dạt dào, bởi vì dù thuở ấy họ lạnh giá, ướt đẫm và thường xuyên bị cái chết rình rập nhưng đó là thời gian mà họ đã kinh nghiệm được một tính tập thể rất sâu sắc trong cuộc đời họ – kinh nghiệm mà kể từ đó họ chưa bao giờ gặp lại được trong cuộc đời mình.

NGHIỆN RƯỢU, MỘT ÂN PHÚC !

Những người nghiện rượu trong Hiệp Hội AA có một ân phúc lớn và một khả năng ‘trời cho’.

Aân phúc là ân phúc của chính bản thân chứng nghiện này. Nó là một ân phúc bởi vì nó là một bệnh làm đổ vỡ con người cách rõ ràng. Những kẻ nghiện rượu không đổ vỡ nhiều hơn so với những người không nghiện rượu. Tất cả chúng ta đều có mớ thống khổ và âu lo của mình. Có thể chúng ta không ý thức về chúng, nhưng tất cả chúng ta đều có chúng. Tất cả chúng ta đều là những con người đổ vỡ. Có điều, những người nghiện rượu không che giấu được sự đổ vỡ này, trong khi đó số còn lại trong chúng ta thì có thể che giấu nó đằng sau những mặt nạ ‘tỉnh như không’ của mình. Chúng ta không thể nói chuyện với nhau về những gì quan trọng nhất đối với chúng ta, về những gì cốt yếu đang làm cho trái tim chúng ta đổ vỡ. Vì thế, ân phúc lớn nhất của chứng nghiện rượu là chính bản thân của chứùng nghiện ấy. Nó đặt người ta vào cơn khủng hoảng rõ ràng. Và kết quả là họ đi vào một tập thể: một nhóm AA.

Điều tuyệt vời nơi những người nghiện rượu trong AA đó là họ xem mình như những con nghiện đang hồi phục. Họ không xem mình như đã hồi phục, như là ‘những người trước đây vốn nghiện’, mà là những người nghiện đang hồi phục. Và khi sử dụng ý niệm ‘đang hồi phục’, họ không ngừng tự nhắc nhở mình rằng tiến trình hồi phục đang diễn ra, cơn khủng hoảng của họ đang diễn ra. Và, vì cơn khủng hoảng đang diễn ra, nên tính cộng đồng cũng đang tồn tại.

Một trong những khó khăn lớn nhất mà tôi gặp phải khi làm việc vớiFoundation for Community Encouragement (Tổ Chức Vận Động Cộng Đồng) là cố gắng giải thích cho người ta về mục đích của nó. Chỉ những người đang ở trong các chương trình 12 bước mới hiểu ngay được mục đích của tổ chức này – bởi vì tôi có thể nói với họ rằng Foundation for Community Encouragement cố gắng giúp người ta biết cách đi vào một tập thể mà không cần phải là một con nghiện, không cần phải có một cuộc khủng hoảng trước. Hay có thể nói, nó cố gắng dạy cho người ta thấy rằng họ vốn đang ở trong khủng hoảng – chúng ta vốn đang ở trong khủng hoảng.

ĐỐI MẶT SỚM VỚI NHỮNG KHỦNG HOẢNG

Trong nền văn hóa tránh khổ của chúng ta, chúng ta có một thái độ rất kỳ cục đối với sức khỏe tâm thần. Người Mỹ chúng ta dường như nghĩ rằng đặc trưng của sự lành mạnh tâm thần là sự vắng mặt của khủng hoảng. Sai bét! Đó không phải là đặc trưng của sự lành mạnh tâm thần. Chính khả năng đối mặt sớm với những khủng hoảng của mình mới là dấu cho thấy chúng ta lành mạnh tâm thần.

Hai tiếng ‘khủng hoảng’ đã trở thành rất thời thượng ngày nay. Chẳng hạn, thiên hạ đang bàn tán sôi nổi về sự khủng hoảng của tuổi trung niên. Nhưng rất lâu trước khi chúng ta tạo ra từ ngữ đó, chúng ta đã có nói đến khủng hoảng tuổi trung niên nơi phụ nữ. Đó là giai đoạn mãn kinh. Nhiều phụ nữ, khi đến độ tuổi 50 và chu kỳ kinh nguyệt của họ chấm dứt, có xu hướng xuống tinh thần trầm trọng. Nhưng thật lạ là điều đó không xảy ra với hết mọi phụ nữ – và tôi sẽ giải thích tại sao.

Một người phụ nữ lành mạnh tâm thần sẽ không gặp một khủng hoảng lớn nào ở tuổi mãn kinh khi chị 56 tuổi – bởi vì chị đã giải quyết rất nhiều cơn khủng hoảng nho nhỏ suốt thời gian dài trước đó. Ở tuổi 26, chẳng hạn, chị thức dậy một buổi sáng, soi gương và nhận thấy rằng mình bắt đầu có những nếp nhăn trên khóe mắt. Đó là khi chị tự nhủ: “Chà, thế là mất nhiều cơ hội được tuyển vào Hollywood rồi!” Và mười năm sau, khi chị 36 tuổi, và đứa con út của chị đi nhà trẻ, chị nghĩ: “Mình phải làm một cái chi đó cho cuộc sống mình, chứ không thể chỉ tập trung cho con cái mà thôi!” Khi một phụ nữ như thế bước vào độ tuổi 50 và chấm dứt hành kinh, chị sẽ bước qua cột mốc này khá dễ dàng. Chị sẽ hoàn toàn không bị cú sốc nào, vì xét về mặt tâm lý, chị đã đối mặt với hiện tượng mãn kinh của mình trước đó hai mươi năm rồi!

Đàng khác, những phụ nữ gặp rắc rối là những người cố mơ mộng ‘xâm nhập Hollywood’(dù đã bắt đầu phát hiện những vết nhăn trên khóe mắt mình), và là người không phát triển một mối quan tâm nào khác ngoài gia đình. Khi đến tuổi 50, thời gian mãn kinh, thời gian mà bao nhiêu mỹ phẩm cũng không che giấu được các vết nhăn nữa, cũng là thời gian mà con cái rời khỏi mái nhà – để chị lại với không chỉ một ngôi nhà trống rỗng mà còn là một cuộc sống trống rỗng nữa. Chị xuống tinh thần là điều đương nhiên thôi.

Tôi không muốn đóng khung dù là phụ nữ hay là tình trạng mãn kinh ở đây, bởi vì tôi biết rằng sự khủng hoảng trung niên cũng phổ biến và nghiêm trọng không kém nơi đàn ông. Cách đây không lâu, tôi trải qua cơn khủng hoảng trung niên lần thứ ba của mình. Lúc đó tôi suy sụp hơn bất cứ lúc nào trước đây kể từ khi tôi 15 tuổi, và thật là khổ sở. Tôi chỉ muốn nhấn mạnh rằng điều đặc trưng cho sự lành mạnh tâm thần nơi cả đàn ông lẫn phụ nữ không được đo lường bởi khả năng chúng ta tránh khủng hoảng, nhưng là bằng mức độ mau mắn mà chúng ta đối mặt với một cơn khủng hoảng và có thể tiếp bước đi tới một cơn khủng hoảng khác – và có lẽ cả bởi số lượng bao nhiêu cơn khủng hoảng mà chúng ta có thể vượt qua trong đời mình.

Có một dạng rối loạn tâm lý hiếm hoi nhưng đầy sức tàn phá, gây khốn khổ cho khoảng 1% số người ta – sự rối loạn này đòi họ sống một đời sống thường xuyên phải ở trong tình trạng kích động và hưng phấn. Nhưng còn có sự rối loạn tâm lý tàn phá gấp nhiều lần hơn – ảnh hưởng đến ít nhất 95% người Mỹ chúng ta – đó là chúng ta không sống đời sống mình với một cảm thức kịch tính đủ, và không tỉnh ngộ được về bản chất quan trọng của cuộc sống chúng ta mỗi ngày.

Ở đây ta nhận ra một trong những phẩm chất phải có để làm một con người ‘tín ngưỡng’. Những người khác chỉ có những đợt ‘lên lên xuống xuống’ trong cuộc sống của họ, trong khi chúng ta – những con người ‘tín ngưỡng’ – phải có những ‘cơn khủng hoảng tâm linh’. Bị một khủng hoảng tâm linh thì tốt hơn là bị một vố suy sụp tinh thần chứ, phải không?. Thật vậy, bạn hoàn toàn có thể vượt qua cơn suy sụp của bạn nhanh chóng hơn nếu bạn nhận ra nó là một cơn khủng hoảng tâm linh – mà thường nó đúng là thế. Tôi xác tín sâu sắc rằng trong nền văn hóa của mình, chúng ta cần bắt đầu đề cao các cơn khủng hoảng – gồm cả một số loại suy sụp và tất cả những nỗi khổ đau cần thiết. Chúng ta chỉ có thể lớn lên xuyên qua những nỗi khổ và những cơn khủng hoảng như thế.

Các thành viên AA, vì họ luôn luôn ở trong tình trạng đang hồi phục, nên họ sống với sự khủng hoảng kéo dài. Và họ đương đầu được với khủng hoảng kéo dài bởi vì họ giúp nhau. Đó là ý nghĩa của tính cộng đồng.

Tôi có thể nói cho bạn biết cộng đồng là gì, nhưng tôi không thể cảm nghiệm cộng đồng thay cho bạn được. Đức Giêsu đã gặp một khó khăn tương tự. Ngài đã nắm được cái mà Ngài gọi là Nước Trời, và Ngài vô cùng tâm đắc với nó. Nhưng khi Ngài cố mô tả nó cho người ta, thì mí mắt họ nặng trĩu và họ ngáp. Vì thế, Ngài tạo ra những dụ ngôn để giải thích rõ hơn. Ngài nói: “Nước Trời giống như người kia bắt được viên ngọc quí …”, hoặc “Nước Trời giống như người kia có một vườn nho và cần một số người làm vườn nho …”, hay “Nước Trời giống như người kia có một đứa con hoang đàng, trác táng …” Rốt cục, người ta vẫn không hiểu điều Ngài đang nói với họ.

Hai ngàn năm sau, dù các dụ ngôn của Ngài đã thành nổi tiếng trong văn chương, người ta vẫn không hiểu Ngài đang nói gì. Đa số các Kitôhữu vẫn không thực sự hiểu Đức Giêsu muốn nói gì khi nói “Nước Trời”. Tôi tưởng không hề ngẫu nhiên sự việc khi nói về Nước Trời, Đức Giêsu đã gặp cùng loại khó khăn mà chúng ta gặp khi chúng ta nói về cộng đồng. Bởi vì Nước Trời, theo tôi nghĩ, là loại suy gần nhất đối với cộng đồng.

Bạn đã từng nghe trích dẫn lời của Đức Giêsu rằng “Nước Trời ở bên trong anh em”, nhưng thực ra Đức Giêsu đã không hề nói như thế. Đức Giêsu nói tiếng Aram, và các Sách Tin Mừng được viết bằng tiếng Hy lạp, rồi lại được dịch ra mọi ngôn ngữ khác. Vì thế, không thể tránh những nhầm lẫn, và đã có hàng ngàn quyển sách được viết ra nhằm cố gắng đạt được những bản dịch chính xác và những lời thực của Đức Giêsu.

Một trong những cách mà các học giả dùng để trắc nghiệm sự chính xác của một bản văn Phúc Âm, đó là xem thử có thể dịch bản văn Hy lạp ấy ngược lại tiếng Aram hay không. Đa số các học giả ngày nay đồng ý rằng Đức Giêsu đã không nói: “Nước Trời ở bên trong anh em”, nhưng là nói: “Nước Trời ở giữa anh em”. Và tôi tin rằng chỗ tốt nhất để tìm ra Nước Trời là tìm nó ở giữa chúng ta, trong cộng đồng!

Trong quyển Hương Vị Tình Yêu (The Scent of Love) của mình, Keith Miller viết về điều này khi nhắc đến cộng đồng các Kitôhữu đầu tiên. Người ta nói rằng các Kitôhữu đầu tiên là những người loan báo Tin Mừng thành công một cách rất ngoạn mục bởi vì Chúa Thánh Thần xuống và ban cho họ những ân sủng khác nhau – các ơn đặc sủng và các ơn ngôn ngữ – để họ có thể nói mọi ngôn ngữ, và nhờ đó Kitô giáo lan rộng nhanh chóng. Nhưng Miller cho rằng đó không phải là lý do chủ yếu.

Điều thực sự xảy ra là qua Đức Giêsu, các môn đệ và các tín hữu đầu tiên đã khám phá ra bí mật về cộng đoàn. Một người nào đó rảo bước xuống một con hẻm nhỏ ở Ê-phê-sô hay Cô-rin-tô và thấy người ta đang ngồi xúm xít nói chuyện về những điều rất lạ, rất vô nghĩa: có một người đã bị hành hình trên một cây gỗ, và rồi người ấy đã hiện ra chỗ này chỗ kia …! Nhưng có một chất lượng đặc biệt trong cách mà những người này nói chuyện với nhau, than khóc với nhau, cười với nhau, đụng chạm nhau, giao tiếp với nhau … Chất lượng ấy có sức thu hút mãnh liệt đến nỗi những người xa lạ đi qua đều không thể không quan tâm và ghé lại. Chất lượng ấy chính là hương vị tình yêu tỏa lan bàng bạc, hấp dẫn người ta như những bông hoa lôi cuốn đàn ong vậy. Và người ta bắt đầu nói: “Tôi chưa hiểu, nhưng tôi muốn vào.”

Chúng ta đã có những cuộc hội thảo về việc xây dựng cộng đoàn được tổ chức trong những hội trường khách sạn sang trọng bậc nhất, và những người bồi phòng hay bồi bàn bước đến và nói: “Tôi không biết các vị đang bàn về chuyện gì ở đây, nhưng tôi xong việc lúc 3 giờ, vậy tôi có thể tham gia với các vị được không ạ?”

Thế là tôi hiểu rằng cuộc hội thảo ấy đã có tác dụng.

Vì thế, tôi nghĩ biến cố tích cực nhất của thế kỷ 20 đã xảy ra tại Akron, Ohio vào ngày 10 tháng 6 năm 1935, khi Bill W. và Bác sĩ Bob triệu tập cuộc gặp gỡ AA đầu tiên. Đó không chỉ là biến cố đánh dấu sự bắt đầu của phong trào tự giúp mình và sự bắt đầu cuộc ‘hôn phối’ giữa khoa học và tâm linh, nhưng đó còn là sự bắt đầu của phong trào cộng đoàn.

Đó là lý do khác nữa giải thích tại sao tôi nghĩ về bệnh nghiện rượu như là một chứng bệnh thánh thiêng. Trong các cuộc gặp gỡ giữa tôi và các bạn AA, chúng tôi thường có cảm tưởng rằng có lẽ Thiên Chúa cố ý muốn tạo ra sự rối loạn về nghiện rượu để tạo ra những người nghiện rượu – để những người nghiện rượu này có thể tạo ra AA, và qua đó họ làm thành mũi xung kích của phong trào cộng đoàn, phong trào trở thành phương tiện cứu độ không chỉ của những người nghiện rượu hay ma túy, mà còn là của tất cả chúng ta.

M. Scott Peck

Lm. Lê Công Đức chuyển ngữ

—————————

(16) Hội Những Người Nghiện Rượu Vô Danh

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s